Definicje i hipotetyczne mechanizmy wymienionych zjawisk omówiono w części ogólnej. Przy długotrwałym stosowaniu lub nadużywaniu opiatów rozwija się tolerancja na leki tej grupy, z reguły o charakterze krzyżowym. Rozwój tolerancji jest nierównomierny dla poszczególnych składowych: szybko zmienia się skuteczność działania przeciwbólowego i euforyzującego, natomiast nieznacznie osłabia się działanie depresyjne na ośrodek oddechowy (stąd niebezpieczeństwo przedawkowania u osób zależnych). Jak już wspomniano, bardzo szybko ustępuje działanie wymiotne opiatów, szybki rozwój tolerancji obserwuje się również w stosunku do działania przeciwkaszlowego. Nie rozwija się tolerancja na spastyczne działanie morfiny (stad chroniczne zaparcia u osób zależnych), jak również na wywoływaną przez morfinę (szpileczkowate źrenice u osób zależnych). W przypadku morfiny tolerancja rozwija się najpóźniej po 3 tygodniach ciągłego podawania, szybkość jej rozwoju przy długotrwałym stosowaniu (nadużywaniu) innych opiatów jest różna. Długotrwałe stosowanie (nadużywanie) opiatów oprócz zjawiska tolerancji, wywołuje także zależność psychiczną i fizyczną. Zależność fizyczna jest to przymus stosowania leku w celu zapobieżenia zespołowi abstynencji.